Su Paylaşımı Çatışması; Çanakkale'de su stresinin yönetilmesi gerekir! Murat Türkeş'in yayınlarından çıkan sonuç

Çanakkale'nin su kaynakları ve gelecekteki durumuyla ilgili raporda öne çıkan kritik bulguları, oluşturulan görselleştirme üzerinden madde madde şu şekilde özetleyebiliriz:

1. İklim Değişikliği ve Yağış Azalması (Sol Üst Grafik)

• Bulgu: İklim modellemelerine (RegCM4.4) göre, Çanakkale ve çevresinde 2021-2050 döneminde referans döneme (1971-2000) kıyasla yağışlarda belirgin bir azalma öngörülmektedir.

• Risk: Özellikle kış ve ilkbahar yağışlarındaki düşüş, kuraklık şiddetini ve sıklığını artıracaktır. Bölge "çölleşme riski" taşıyan alanlar arasında değerlendirilmektedir.

2. Yeraltı Sularının Tuzlanması (Sağ Üst Grafik)

• Bulgu: Aşırı su çekimi nedeniyle yeraltı suyu seviyeleri (Mavi çizgi) hızla düşmektedir. Bu durum, deniz suyunun tatlı su akiferlerine sızmasına (Turuncu çizgi - Tuzluluk) yol açmaktadır.

• Risk: Özellikle Kumkale ve Batkın Ovaları gibi kıyı bölgelerinde toprakların tuzlanması, tarım arazilerinin verimsizleşmesine ve kalıcı olarak kaybedilmesine neden olma riski taşımaktadır.

3. Sürdürülemez Tarımsal Ürün Deseni (Sol Alt Grafik)

• Bulgu: Çanakkale'de yaygın olarak ekilen Çeltik (Pirinç) ve Silajlık Mısır, çok yüksek su tüketimine sahiptir (Kırmızı ve Turuncu barlar). Buna karşın bölgenin önemli meyve ürünleri daha az su tüketmektedir.

• Risk: Mevcut su rezervlerinin (barajların) büyük kısmı bu yüksek su tüketen bitkiler için harcanmaktadır. Gelecekteki kurak senaryolarda bu ürün deseninin sürdürülmesi imkansız hale gelecektir ("Vahşi sulamadan vazgeçilmesi" zorunluluğu).

4. Su Paylaşımı Çatışması: Atikhisar Barajı (Sağ Alt Grafik)

• Bulgu: Normal yıllarda (Mavi sütun - Sol grup) barajdaki su hem kentsel (Gri) hem de tarımsal (Yeşil) talebi karşılayabilmektedir. Ancak Kurak Yıl senaryosunda (Sağ grup) mevcut su rezervi dramatik şekilde düşmektedir.

• Risk: Su rezervi azaldığında öncelik yasal olarak kentsel içme suyuna verileceği için, tarımsal sulama için ciddi bir su açığı (Kırmızı uyarı) oluşacaktır. Bu durum "kentsel kullanım vs. tarımsal üretim" çatışmasını doğuracaktır.

Ziraat Mühendisleri Odası (ZMO) 2020 Raporu ve Murat Türkeş ve arkadaşlarının iklim değişikliği makaleleri) incelendiğinde, Çanakkale'nin gelecekteki su durumu ile ilgili tespit edilen en kritik bulgular ve senaryolar şunlardır:

1. Yağışlarda Ciddi Azalma ve Kuraklık Riski

İklim modellemelerine (RegCM4.4, RCP4.5 ve RCP8.5 senaryoları) göre Çanakkale'nin de içinde bulunduğu Marmara ve Ege bölgesinde gelecek projeksiyonları (2021-2050 ve sonrası) karamsardır:

• Yağış Azalması: Bölgede genel olarak yağışların azalması beklenmektedir. Özellikle kış ve ilkbahar yağışlarındaki düşüş, tarımsal üretim için büyük risk oluşturmaktadır.

• Kuraklık Şiddeti: Çanakkale, "Yazı kurak subtropikal Akdeniz iklimi" etkisi altındadır. Gelecek senaryolarında kuraklık olaylarının sıklığının, şiddetinin ve süresinin artacağı öngörülmektedir. "Çölleşme" riski taşıyan bölgeler arasında yer almaktadır.

2. Yeraltı Sularının Tükenmesi ve Tuzlanma Tehlikesi

ZMO raporunda Çanakkale özeli için en somut ve tehlikeli senaryolardan biri yeraltı suları ile ilgilidir:

• Tuzlanma (Deniz Suyu Girişimi): Özellikle Kumkale Ovası ve Batkın Ovası gibi kıyı bölgelerinde, aşırı çekim nedeniyle tatlı su seviyesi düşmekte ve deniz suyu yeraltı akiferlerine sızmaktadır. Bu durum toprakların tuzlanmasına ve tarım arazilerinin vasfını yitirmesine yol açmaktadır.

• Kuyu Derinlikleri: Yeraltı suyu seviyeleri giderek düşmekte, bu da çiftçilerin daha derin kuyular açmasına veya suya erişememesine neden olmaktadır.

3. Tarımsal Ürün Deseninde Zorunlu Değişim

Su kısıtları, Çanakkale'nin mevcut tarımsal yapısını gelecekte sürdürülemez kılmaktadır:

• Su İsteyen Bitkiler: Çeltik (pirinç) ve silajlık mısır gibi çok su tüketen bitkilerin ekimi, su rezervlerini (özellikle barajları) hızla tüketmektedir. Gelecek senaryolarında, vahşi sulamadan vazgeçilmesi ve çok su tüketen bitkilerin ekim alanlarının sınırlandırılması veya tamamen değiştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

• Meyvecilik Riski: Çanakkale'nin önemli değeri olan meyve bahçeleri (şeftali, nektarin, elma), kuraklık stresi ve don riskleri nedeniyle verim kaybı tehdidi altındadır.

4. Su Kaynakları Yönetiminde Çatışma (Kentsel vs. Tarımsal)

Raporlarda öne çıkan bir diğer bulgu, mevcut su kaynaklarının (özellikle Atikhisar Barajı) paylaşımı konusundaki gelecekteki kriz ihtimalidir:

• Atikhisar Barajı: Hem Çanakkale kent merkezinin içme suyunu sağlayan hem de tarımsal sulamada kullanılan tek büyük kaynak olması nedeniyle büyük baskı altındadır.

• Kriz Senaryosu: Kurak geçen yıllarda (2020 örneği raporda verilir), baraj seviyeleri kritik eşiğin altına düştüğünde tarımsal sulamaya su verilememesi riski doğmaktadır. Gelecekte nüfus artışı ve azalan yağışlarla birlikte, "içme suyu mu, tarım suyu mu?" ikileminin daha sık yaşanacağı öngörülmektedir.

Özetle; Çanakkale için gelecek senaryosu, suyun "bol olduğu" bir dönemden "su stresinin yönetilmesi gereken" bir döneme geçişi işaret etmektedir. En acil tehditler; kıyı ovalarında tuzlanma, baraj rezervlerinin yetersizliği ve tarımsal ürün deseninin iklim değişikliğine uyumsuzluğudur.