Çanakkale Biga Yarımadası Hidro-Politik Analizi: Madencilik Faaliyetlerinin Su Bütçesi, Kümülatif Etkileri ve Sektörel Tahsisat Riskleri Üzerine Kapsamlı Araştırma Raporu (Ocak 2026)
Çanakkale Biga Yarımadası Hidro-Politik Analizi: Madencilik Faaliyetlerinin Su Bütçesi, Kümülatif Etkileri ve Sektörel Tahsisat Riskleri Üzerine Kapsamlı Araştırma Raporu
1. Giriş: Biga Yarımadası’nın Hidro-Jeolojik Paradoksu ve Sanayileşme Baskısı
Türkiye'nin kuzeybatısında, Marmara Denizi ile Ege Denizi arasında stratejik bir geçiş koridoru oluşturan Biga Yarımadası, jeolojik evrimi ve hidrolojik döngüsü itibarıyla ülkenin en karmaşık ve hassas ekosistemlerinden birini temsil etmektedir. Tetis Metalojenik Kuşağı üzerinde yer alması nedeniyle küresel ölçekte önem arz eden epitermal altın, porfiri bakır ve polimetalik maden yataklarına ev sahipliği yapan bölge, aynı zamanda Kaz Dağları (İda) masifinin oluşturduğu mikroklima sayesinde Kuzey Ege’nin su kulesi işlevini görmektedir. Ancak bu iki zenginlik—yer altındaki metalik cevherler ve yer üstündeki su kaynakları—bölgesel kalkınma stratejileri açısından çözülmesi zor bir paradoks yaratmaktadır. Bu rapor, Çanakkale il sınırları içerisinde yoğunlaşan madencilik faaliyetlerinin su kaynakları üzerindeki hidrolojik baskısını, sektörel su kullanım verilerini, Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED) süreçlerindeki taahhütler ile sahadaki gerçekleşmeleri ve iklim değişikliği projeksiyonları altındaki gelecek senaryolarını teknik bir derinlikle incelemektedir.
Çanakkale’nin su bütçesi, sadece mevcut nüfusun insani tüketim ihtiyaçlarını karşılamakla kalmayıp, Bayramiç, Ezine ve Kumkale gibi yüksek verimli tarım ovalarını beslemek zorundadır. Ancak son yirmi yılda ivme kazanan madencilik ruhsatlandırma süreçleri, suyun sektörel tahsisatında köklü bir değişimi beraberinde getirmiştir. TEMA Vakfı tarafından yapılan mekansal analizler, Kaz Dağları yöresinin %79’unun madencilik faaliyetleri için ruhsatlandırıldığını ortaya koymaktadır.1 Bu ruhsat sahalarının büyük bir bölümü, Atikhisar Barajı gibi stratejik su rezervlerinin toplama havzaları, yeraltı suyu besleme alanları ve orman ekosistemleri ile çakışmaktadır. Bu durum, suyun sadece miktar (quantity) açısından değil, kalite (quality) açısından da sürdürülebilirliğini tehdit eden kümülatif bir baskı unsuru oluşturmaktadır.
Hidrolojik açıdan bölge, Marmara ve Kuzey Ege havzaları olmak üzere iki ana su toplama sistemine ayrılmaktadır. Marmara Havzası’nın güneybatı uzantısı, Kocabaş Çayı (Biga Çayı) ve Gönen Çayı gibi debisi yüksek akarsu sistemlerini barındırırken, bu nehirler aynı zamanda bölgedeki ağır sanayi, termik santraller ve madencilik işletmelerinin ana proses suyu kaynağı ve atıksu deşarj noktası olarak işlev görmektedir.3 Öte yandan Kuzey Ege Havzası, Çanakkale merkezinin içme suyu ihtiyacını karşılayan Atikhisar Barajı ve Troya ovasını besleyen Karamenderes Nehri ile karakterize edilmektedir. Madencilik projelerinin, özellikle su yoğun işlemler gerektiren zenginleştirme (flotasyon ve liç) tesislerinin bu havzaların kaynak alanlarına (headwaters) konuşlandırılması, su döngüsünün doğal akışını değiştirmekte ve havza bazlı su yönetimini imkansız hale getiren parçalı bir yapı ortaya çıkarmaktadır.
Bu raporun temel amacı, Çanakkale’deki madencilik faaliyetlerinin su kullanımını salt bir metreküp hesabı olarak değil, ekosistem üzerindeki "su ayak izi" ve "kirletici yük" bağlamında analiz etmektir. TÜİK verilerine göre 2024 yılında Çanakkale belediyeleri tarafından çekilen toplam su miktarı 40,6 milyon m³ iken 5, tekil maden projelerinin yıllık 4-5 milyon m³’ü bulan su talepleri 6, madencilik sektörünün kentsel su tüketimine oranla asimetrik bir kaynak kullanımına sahip olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda rapor, TÜMAD Lapseki, Cengiz Holding Halilağa, Alamos Gold Kirazlı (durdurulan) ve TKİ Çan Linyit İşletmeleri gibi spesifik vakaları, teknik raporlar, ÇED dosyaları ve bağımsız izleme verileri ışığında detaylandırarak, "Çanakkale'deki madencilik faaliyetlerinin su kullanımı ne kadardır?" sorusuna çok boyutlu ve kapsamlı bir yanıt vermeyi hedeflemektedir.
2. Madencilik Sektöründe Su Kullanımının Teknik ve Operasyonel Dinamikleri
Madencilik sektöründe su kullanımı, diğer endüstriyel süreçlerden farklı olarak, cevher hazırlama, zenginleştirme, toz bastırma, taşıma ve rehabilitasyon gibi operasyonun her aşamasına entegre olmuş kritik bir girdidir. Su, madencilikte sadece bir "hizmet" (utility) değil, bir "reaktif" ve "taşıyıcı ortam" olarak işlev görür. Çanakkale bölgesindeki madencilik faaliyetleri, uygulanan metalürjik proseslere göre (yığın liçi, tank liçi, flotasyon) farklı su tüketim profilleri sergilemektedir. Bu bölüm, metalik madencilik ve enerji madenciliğinde suyun teknik kullanım alanlarını ve tüketim mekanizmalarını irdelemektedir.
2.1. Metalik Madencilikte Hidro-Metalürjik Süreçler ve Su Talebi
Çanakkale’de yoğunlaşan altın ve bakır madenciliği, düşük tenörlü cevherlerin (ton başına gram seviyesinde) işlenmesini gerektirdiğinden, birim ürün başına çok yüksek miktarda su tüketen teknolojilere dayanmaktadır. Bu teknolojilerin su bütçesi üzerindeki etkisi, "çekilen su" (withdrawal) ve "tüketilen su" (consumption) ayrımı üzerinden analiz edilmelidir. Çekilen su, kaynaktan alınan toplam miktarı ifade ederken, tüketilen su, buharlaşma veya atık barajında hapsolma yoluyla havzadan kalıcı olarak eksilen miktarı temsil eder.
2.1.1. Yığın Liçi (Heap Leach) ve Tank Liçi Yöntemleri
Altın madenciliğinde yaygın olarak kullanılan siyanür liçi yöntemi, suyun kimyasal bir çözücü taşıyıcısı olarak kullanıldığı bir süreçtir. Alamos Gold’un Kirazlı projesinde planlanan "Yığın Liçi" yönteminde, kırılmış cevher geçirimsiz bir zemin üzerine yığılarak üzerine seyreltik siyanür çözeltisi damlatılır. Bu süreçte su kaybı temel olarak üç mekanizma ile gerçekleşir:
Buharlaşma: Geniş yüzey alanına sahip yığın alanlarından ve yüklü/yüksüz çözelti havuzlarından (PLS/ILS ponds) meydana gelen evaporasyon. Çanakkale gibi yaz ayları sıcak ve kurak geçen bölgelerde bu kayıp, su bütçesinin önemli bir kalemini oluşturur.7
Nem Tutma (Pore Water Retention): Liç edilen cevher yığını içinde kapiler kuvvetlerle tutulan ve sisteme geri dönmeyen su. İşlem tamamlandıktan sonra "terk edilen" yığın içindeki bu su, efektif bir tüketimdir.
Proses Sızıntıları ve Deşarj: Kapalı devre çalışması öngörülse de, aşırı yağış durumlarında sistemin su dengesini korumak için yapılan zorunlu deşarjlar veya membran hataları sonucu oluşan kayıplar.
TÜMAD Lapseki işletmesinde kullanılan "Tank Liçi" (CIL/CIP) yönteminde ise cevher çok daha ince öğütülerek tanklarda siyanürle muamele edilir. Bu yöntemde su, öğütme devresinde (değirmenler) pülp yoğunluğunu ayarlamak ve atık barajına (tailings dam) atığı taşımak için kullanılır. Tank liçinde suyun geri kazanımı, atık barajından (decant water) veya filtre preslerden geri döndürülen su ile sağlanır. Ancak atık barajında depolanan çamurun bünyesinde kalan su ve baraj yüzeyinden gerçekleşen buharlaşma, net su tüketimini oluşturur.9
2.1.2. Flotasyon (Yüzdürme) Yöntemi ve Su Yoğunluğu
Halilağa Bakır Madeni projesinde kullanılacak olan flotasyon yöntemi, suyun fizikokimyasal özelliklerinin (yüzey gerilimi) kullanıldığı bir ayırma tekniğidir. Bakır sülfür minerallerinin hidrofobik (sudan kaçan) hale getirilerek hava kabarcıkları ile yüzdürülmesi prensibine dayanır. Bu işlem, liç yöntemlerine göre çok daha yüksek hacimlerde su sirkülasyonu gerektirir. Bir ton bakır cevherinin işlenmesi için gereken su miktarı, cevher mineralojisine ve tesis tasarımına bağlı olarak değişmekle birlikte, flotasyon tesislerinde su/katı oranı genellikle yüksektir. Atıkların (pasa) depolanması sırasında oluşan su kaybı, flotasyon tesislerinin en büyük su tüketim kalemidir. Halilağa projesi için öngörülen yıllık 4-5 milyon m³ su talebi, bu teknolojinin su yoğunluğunun bir göstergesidir.6
2.2. Enerji Madenciliği: Linyit Çıkarımı ve Termik Santral Entegrasyonu
Çanakkale’nin Çan havzası, Türkiye’nin önemli linyit rezervlerine sahiptir. Kömür madenciliği, metalik madencilikten farklı bir su yönetimi dinamiğine sahiptir. Burada temel sorun suyun "işlenmesi"nden ziyade, maden sahasının "susuzlaştırılması" (dewatering) ve termik santrallerde "soğutma" amaçlı kullanımıdır.
Susuzlaştırma (Dewatering): Açık ocak linyit madenciliğinde, maden çukurunun taban seviyesi genellikle yeraltı suyu seviyesinin altına iner. İşletme güvenliğini sağlamak için akiferlerden sızan suyun sürekli olarak pompalanarak uzaklaştırılması gerekir. TKİ Çan Linyit İşletmeleri’nde yapılan bu işlem, bölgesel yeraltı suyu seviyesinde (cone of depression) düşüşe neden olmakta ve çevredeki tarımsal kuyuların verimini etkilemektedir.10
Termik Santral Soğutma Suyu: Çıkarılan kömürün yakıldığı 18 Mart Çan Termik Santrali, akışkan yataklı kazan teknolojisine sahip olmasına rağmen, buhar türbinlerinin soğutulması ve proses suyu ihtiyacı için yoğun su tüketmektedir. Santralin ham su ihtiyacı saniyede 300 litre olarak projelendirilmiştir.10 Bu suyun büyük bir kısmı Kocabaş Çayı’ndan çekilmekte ve buharlaşma kulelerinde atmosfere verilerek tüketilmektedir. Bu entegre yapı (maden + santral), havza bazında en büyük endüstriyel su kullanıcısını oluşturmaktadır.
3. Vaka Analizleri: İşletme Bazlı Su Tüketim Envanteri ve Gerçekleşmeler
Çanakkale’deki madencilik su kullanımını somutlaştırmak için, bölgedeki aktif, planlanan ve iptal edilen ana projelerin verilerini detaylı bir şekilde incelemek gerekmektedir. Bu veriler, ÇED raporları, şirketlerin sürdürülebilirlik bildirimleri ve bağımsız teknik raporların sentezlenmesiyle elde edilmiştir.
3.1. TÜMAD Lapseki Altın Madeni: Sürdürülebilirlik İddiaları ve Su Gerçeği
Lapseki ilçesi Şahinli ve Kocabaşlar köyleri mevkiinde faaliyet gösteren TÜMAD Altın Madeni, bölgedeki tek aktif büyük ölçekli metalik maden işletmesi konumundadır. İşletme, Uluslararası Siyanür Yönetim Kodu (ICMC) sertifikasına sahip olması ve EBRD (Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası) standartlarını takip etmesi nedeniyle su yönetimi konusunda daha şeffaf veri paylaşımı yapmaktadır.
Su Tüketim Metrikleri:
Toplam Net Su Tüketimi: İşletmenin yıllık raporlarına göre, madenin net su tüketimi yıllık yaklaşık 1,89 milyon m³ seviyesindedir.11 Bu rakam, buharlaşma kayıpları, atık barajında tutulan su ve diğer operasyonel kayıpların toplamıdır.
Ham Su Çekimi: Tüketilen suyun telafisi ve prosesin devamlılığı için doğadan (akifer ve yüzey suyu) çekilen taze su miktarı yıllık 1,13 milyon m³ olarak beyan edilmiştir.11
Su Kaynakları: İşletme, su ihtiyacını karşılamak için bölgedeki yeraltı suyu akiferlerinden (Ulubey formasyonu vb.) ve yüzey sularından faydalanmaktadır. Şirket, su stresini azaltmak adına yağmur suyu hasadı yaptığını belirtmekte; 2023 yılı verilerine göre yığın alanından 400.000 m³ ve diğer alanlardan 85.000 m³ yağmur suyunun toplanarak prosese dahil edildiği raporlanmıştır.9
Analiz:
Yıllık ~1,9 milyon m³ su tüketimi, Lapseki ilçesinin kentsel su tüketimi ile yarışır düzeydedir. Şirketin "geri kazanım" oranının yüksek olduğu (%90 üzeri) yönündeki beyanları 7, proses içindeki sirkülasyonu ifade etmekte olup, havzadan çekilen 1,13 milyon m³ taze suyun yerel hidroloji üzerindeki baskısını hafifletmemektedir. Özellikle kurak geçen yıllarda, madenin çektiği yeraltı suyunun, civar köylerin (Şahinli, Kocabaşlar) tarımsal sulama kuyuları üzerindeki etkileşimi (hidrolik girişim) kritik bir izleme parametresidir.
3.2. Cengiz Holding Halilağa Bakır Madeni: Devasa Su Talebi ve Havzalar Arası Transfer
Kaz Dağları’nın kuzey yamacında, Bayramiç ve Çan ilçeleri sınırında planlanan Halilağa Bakır Madeni projesi, su tüketim hacmi açısından bölgedeki en büyük tehditlerden biri olarak tanımlanmaktadır. Bakır flotasyon tesisinin su ihtiyacı, altın madenlerine kıyasla çok daha yüksektir.
ÇED Verileri ve Su Talebi:
Projenin Nihai ÇED Raporu ve bilirkişi incelemelerine göre, tesisin işletme dönemindeki yıllık su ihtiyacı yaklaşık 4,1 milyon m³ olarak hesaplanmıştır.6 Bazı bağımsız analizlerde bu rakamın 5 milyon m³’e kadar çıkabileceği öngörülmektedir.
Günlük su talebi 11.358 m³ (yaklaşık 131 litre/saniye) seviyesindedir.6 Bu miktar, orta ölçekli bir Anadolu kentinin günlük su tüketimine eşdeğerdir.
Su Temin Stratejisi ve Riskler:
Şirket, bu devasa su ihtiyacını karşılamak için yerel yeraltı suyu kaynaklarının yetersiz kalacağını belirlemiş ve Kocabaş Çayı’ndan su transferi yapmayı planlamıştır. Ayrıca Hacıbekirler-1 ve Hacıbekirler-2 göletlerinin suyunun madene tahsis edilmesi gündeme gelmiştir.12
Kocabaş Çayı, Biga Ovası’nın can damarıdır. Madenin nehir suyunu endüstriyel kullanım için derive etmesi (yönlendirmesi), mansapta yer alan tarım arazilerinin su hakkının gasp edilmesi anlamına gelmektedir. Ayrıca, Hacıbekirler köyünün tarımsal sulama göletlerinin madene tahsisi, yerel halkın geçim kaynağı olan tarımı doğrudan bitirme riski taşımaktadır.13
Su temini için DSİ ile yapılan protokollerin "ÇED kapsam dışı" bırakılmaya çalışılması, projenin su yönetimi konusundaki şeffaflığına dair ciddi soru işaretleri yaratmış ve hukuki süreçlere konu olmuştur.12
3.3. Alamos Gold Kirazlı Projesi: Atikhisar Havzasında Su Güvenliği Krizi
Ruhsatı yenilenmediği için durdurulan ancak rehabilitasyon süreci belirsizliğini koruyan Kirazlı projesi, su kaynakları ile madencilik arasındaki çatışmanın sembolü haline gelmiştir.
Su Bütçesi ve Kaynakları:
Projenin işletme aşamasında yıllık 3-4 milyon m³ su kullanması öngörülmüştür.14
Şirket, su ihtiyacını karşılamak amacıyla Altınzeybek-2 Göleti'ni inşa etmiştir. 3,8 milyon m³ kapasiteli bu gölet 15, madenciliğin sadece suyu kullanmakla kalmayıp, kendi hidrolik altyapısını kurarak doğal akış rejimlerine fiziksel olarak müdahale ettiğini göstermektedir.
Atikhisar Barajı Tehdidi:
Kirazlı projesinin en kritik yönü, Çanakkale merkezinin tek içme suyu kaynağı olan Atikhisar Barajı'na olan mesafesidir. Proje sahası, barajın su toplama havzası sınırlarında yer almakta olup, maden sahası baraja kuş uçuşu yaklaşık 14 km, siyanür liç sahası ise su toplama havzasına komşu konumdadır.16 TEMA ve akademik raporlar, maden sahasındaki ormansızlaşmanın (uydu verilerine göre ~195.000 ağaç 17) erozyonu artırarak baraj gölünde sedimentasyon (dolma) riskini hızlandırdığını, ayrıca asit maden drenajı ve ağır metal kirliliğinin baraj suyunu kirletme potansiyeli taşıdığını bilimsel verilerle ortaya koymuştur.18
3.4. Çan Linyit İşletmeleri ve Termik Santral Kompleksi
Çan bölgesindeki linyit madenciliği ve termik santral faaliyeti, bölgenin en eski ve köklü endüstriyel su kullanıcısıdır.
Tüketim Verileri:
18 Mart Çan Termik Santrali'nin ham su çekim kapasitesi 300 Litre/saniye olarak belirlenmiştir.10 Bu, yıllık bazda yaklaşık 9,46 milyon m³ su çekimine tekabül etmektedir. Bu miktar, bölgedeki tüm metalik maden projelerinin (TÜMAD, Halilağa, Kirazlı) toplam yıllık tüketimine yakın bir değerdir.
Su kaynağı olarak yine Kocabaş Çayı kullanılmaktadır. Termik santralin çektiği suyun büyük kısmı soğutma kulelerinde buharlaşarak kaybolmakta, geri dönen kısım ise ısıl yük (termal kirlilik) ve kimyasal yük ile alıcı ortama verilmektedir.
4. Karşılaştırmalı Sektörel Su Kullanım Analizi: Belediyeler vs. Madencilik
Çanakkale’deki madencilik su kullanımının boyutunu anlamak için, bu verileri ilin kentsel su tüketim verileri ile kıyaslamak, baskının büyüklüğünü ortaya koymaktadır.
2024 Yılı Verilerine Göre Karşılaştırma:
Tablo Analizi ve Bulgular:
Orantısız Tüketim: Sadece dört büyük endüstriyel/madencilik projesinin toplam su talebi (~19,2 milyon m³), 550.000 nüfuslu Çanakkale ilindeki tüm belediyelerin yıllık toplam su çekiminin (40,6 milyon m³) neredeyse yarısına (%47) ulaşmaktadır.
Tekil İşletme Baskısı: Planlanan Halilağa Bakır Madeni, tek başına Çanakkale belediyelerinin toplam suyunun %10'unu tüketme potansiyeline sahiptir. Bir tek işletmenin su ayak izinin, on binlerce hanenin tüketimine eşit olması, su adaletini (water justice) zedeleyen bir tablodur.
TÜİK Verilerindeki Gizli Detay: TÜİK verilerine göre Türkiye genelinde maden işletmeleri ve OSB'ler toplam suyun %5-6'sını çekmektedir.19 Ancak Çanakkale gibi madenciliğin yoğunlaştığı illerde, yerel ölçekte bu oran çok daha yüksektir. Ulusal ortalamalar, yerel havzalardaki (Kocabaş Çayı havzası gibi) aşırı çekim baskısını maskelemektedir.
5. Çevresel Etkiler ve Su Kalitesi Üzerindeki Baskılar
Madencilik faaliyetleri, suyu sadece tüketmekle kalmaz, aynı zamanda kirleterek "kullanılamaz" hale getirir. Bu durum, efektif su kaybını (fiziksel tüketim + kalite bozulması) artırır.
5.1. Asit Maden Drenajı (AMD): Çan Havzası'nın Zehirli Mirası
Çan havzasındaki açık ocak linyit madenciliği, sülfürlü minerallerin (pirit) oksidasyonu sonucu oluşan Asit Maden Drenajı (AMD) probleminin en akut yaşandığı bölgelerden biridir. Terk edilmiş maden ocaklarında oluşan göletlerde yapılan ölçümler, suyun pH değerinin 2.28 (aşırı asidik) seviyesine kadar düştüğünü göstermektedir.20
Kimyasal Kirlilik Yükü: Bu asidik sular, sülfat konsantrasyonlarını 5900 mg/L seviyelerine çıkarmakta; alüminyum, demir, manganez ve çinko gibi ağır metalleri çözerek suya karıştırmaktadır.20
Havza Etkisi: Bu sular, "IV. Sınıf Su Kalitesi" (çok kirlenmiş su) kategorisindedir. Bu göletlerden yeraltı sularına sızan veya taşkınlarla Kocabaş Çayı'na karışan asidik sular, nehir ekosistemini ve mansaptaki tarımsal sulama suyu kalitesini bozmaktadır. Marmara Havzası Eylem Planı'nda Çan bölgesinin "sıcak nokta" olarak tanımlanmasının temel nedeni budur.21
5.2. Atikhisar Barajı Havzasında Ağır Metal ve Siyanür Riski
Atikhisar Barajı havzasındaki metalik madencilik projeleri, baraj suyunun kalitesi üzerinde kalıcı riskler oluşturmaktadır.
Ağır Metal Mobilizasyonu: Kazı ve patlatma işlemleri, kayaçların içinde hapsolmuş arsenik, antimon ve kurşun gibi elementleri mobilize eder. TEMA Vakfı ve akademik çalışmalar, Atikhisar Barajı sedimanlarında şimdiden madencilik kaynaklı olabilecek ağır metal zenginleşmeleri (Enrichment Factor) tespit etmiştir.22
Siyanür Yönetimi: Altın madenlerinde kullanılan siyanür, kapalı devrelerde tutulsa dahi, Biga Yarımadası'nın aktif fay hatları üzerinde olması (Yenice-Gönen fayı vb.) nedeniyle deprem anında havuzların yıkılması ve siyanürlü atıkların baraj havzasına yayılması riski, "düşük olasılık-yüksek etki" (low probability, high impact) senaryosu olarak varlığını korumaktadır.
6. Gelecek Projeksiyonları, İklim Değişikliği ve Planlama
6.1. İklim Değişikliği ve Azalan Su Potansiyeli
Kuzey Ege Havzası Yönetim Planı ve iklim değişikliği projeksiyonları, Çanakkale'nin gelecekte ciddi bir su stresi ile karşı karşıya kalacağını göstermektedir.
Su Potansiyelinde Azalma: 2041-2070 döneminde havzanın brüt su potansiyelinde %60'lara varan azalmalar öngörülmektedir.23 Yağış rejimindeki düzensizlikler ve artan buharlaşma, baraj doluluk oranlarını düşürecektir.
Sektörel Çatışma: 2025 yılı projeksiyonlarında havzanın içme ve kullanma suyu ihtiyacının 113,15 hm³/yıl olması beklenirken 24, madencilik sektörünün artan talebi, bu daralan su pastasından pay alma yarışını kızıştıracaktır. Kurak dönemlerde (örneğin 2023-2024 kuraklığı gibi) belediyeler su kısıtlamalarına giderken 25, madenlerin milyonlarca metreküp su tüketmeye devam etmesi sosyal ve ekonomik sürdürülebilirliği tehdit edecektir.
6.2. Marmara Havzası Koruma Eylem Planı ve Yönetim Önerileri
TÜBİTAK MAM tarafından hazırlanan Marmara Havzası Koruma Eylem Planı (Sayfa 372 ve 450), madencilik faaliyetlerinin su kaynakları üzerindeki baskısını yönetmek için şu tedbirleri önermektedir 21:
Rehabilitasyon: Terk edilmiş maden sahalarının ve taşocaklarının rehabilitasyonu ile asit maden drenajının ve erozyonun önlenmesi.
İzleme: Madencilik kaynaklı endüstriyel kirlilik yüklerinin havza bazında anlık izlenmesi.
Su Geri Kazanımı: Maden işletmelerinde suyun kapalı devrede maksimum oranda geri kazanılması ve taze su çekiminin sınırlandırılması.
Ancak mevcut durumda, Halilağa projesi örneğinde olduğu gibi, su kaynaklarının (göletler ve nehirler) madenlere tahsis edilmesi yönündeki idari kararlar, bu koruma planlarının hedefleriyle çelişmektedir.
7. Sonuç ve Değerlendirme
Çanakkale'deki madencilik faaliyetleri, bölgenin hidrolojik dengesi üzerinde miktar ve kalite açısından kritik bir baskı unsuru haline gelmiştir. Yaptığımız analizler sonucunda şu temel bulgulara ulaşılmıştır:
Yüksek Tüketim Oranı: Sadece birkaç büyük ölçekli maden ve enerji projesinin toplam su talebi (~19,2 milyon m³), ilin tüm belediyelerinin yıllık su tüketiminin yaklaşık %47'sine ulaşmaktadır. Bu durum, suyun "kamusal yarar" ilkesinden uzaklaşarak "endüstriyel meta" haline gelmesi riskini doğurmaktadır.
Havza İçi Çatışma: Halilağa projesinin Kocabaş Çayı'ndan su transferi planı ve Kirazlı projesinin Atikhisar havzasındaki konumu, madenciliğin tarım ve kentsel su güvenliği ile doğrudan çatıştığını göstermektedir.
Kirlilik Tehdidi: Çan havzasındaki asit gölleri örneği, madencilik sonrası rehabilitasyonun yapılmamasının su kaynaklarını on yıllarca sürecek bir kirlilik baskısı altında bıraktığını kanıtlamaktadır.
Yönetim Boşluğu: ÇED süreçlerinde projelerin su tüketimleri tekil olarak değerlendirilmekte, havza bazlı "Kümülatif Etki Değerlendirmesi" (CIA) yetersiz kalmaktadır. İklim değişikliği projeksiyonları dikkate alındığında, mevcut su tahsisatlarının sürdürülemez olduğu açıktır.
Öneri: Çanakkale'nin su güvenliğinin sağlanması için, madencilik projelerine su tahsisi yapılmadan önce, "Stratejik Çevresel Değerlendirme" (SÇD) kapsamında havza bazlı kümülatif su bütçesi çalışmaları yapılmalı ve öncelik, iklim krizine karşı kırılgan olan tarımsal ve kentsel su güvenliğine verilmelidir. Aksi takdirde, Biga Yarımadası, metalik zenginliğini çıkarırken, yaşamın kaynağı olan suyunu geri dönülmez biçimde kaybetme riskiyle karşı karşıyadır.
Works cited
Kaz Dağları Yöresi'nin yüzde 79'u maden ruhsatlı - Bianet, accessed January 3, 2026, https://bianet.org/haber/kaz-daglari-yoresi-nin-yuzde-79-u-maden-ruhsatli-228218
TEMA'dan Kazdağları raporu: Yüzde 79'u madencilik için ruhsatlandırıldı - Yeşil Gazete, accessed January 3, 2026, https://yesilgazete.org/temadan-kazdaglari-raporu-yuzde-79u-madencilik-icin-ruhsatlandirildi/
KUZEY EGE HAVZASI KİRLİLİK ÖNLEME EYLEM PLANI - Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, accessed January 3, 2026, https://webdosya.csb.gov.tr/db/cygm/editordosya/kuzey_ege_KOEP.pdf
MARMARA HAVZASI - Tarım ve Orman Bakanlığı, accessed January 3, 2026, https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Belgeler/havza%20tan%C4%B1t%C4%B1m%2023.03.2023/t%C3%BCrk%C3%A7e/Marmara%20Havzas%C4%B1%20Tan%C4%B1t%C4%B1m.pdf
Çanakkale'nin Su Karnesi Açıklandı: 2024 yılında 40,6 milyon m³ su kullanıldı!, accessed January 3, 2026, https://www.canakkalekalem.com/canakkalenin-su-karnesi-aciklandi-2024-yilinda-406-milyon-m3-su-kullanildi/158284
Kaz Dağları'nda varoluş mücadelesi: Halilağa Bakır Madeni - Yetkin Report, accessed January 3, 2026, https://yetkinreport.com/2023/08/19/kaz-daglarinda-varolus-mucadelesi-halilaga-bakir-madeni/
Kışladağ Altın Madeni Yıllık Su Raporu 2025 - Tüprag Metal Madencilik, accessed January 3, 2026, https://www.tuprag.com.tr/wp-content/uploads/2025/11/KISLADAG-ALTIN-MADENI-YILLIK-SU-RAPORU-2025.pdf
Kazdağları-Kirazlı altın madeni: Teknik veriler, siyanür kullanımı ve olası tehlikeler - Politeknik - Halkın Mühendisleri Mimarları Şehir Plancıları, accessed January 3, 2026, https://politeknik.org.tr/kazdaglari-kirazli-altin-madeni-teknik-veriler-siyanur-kullanimi-ve-olasi-tehlikeler/
2023-surdurulebilirlik-raporu-04-06-2025.pdf - Nurol Holding, accessed January 3, 2026, https://www.nurol.com.tr/wp-content/uploads/2025/06/2023-surdurulebilirlik-raporu-04-06-2025.pdf
ÇAN TERMİK SANTRAL PROJESİ - DergiPark, accessed January 3, 2026, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3160
KIŞLADAĞ ALTIN MADENİ YILLIK SU RAPORU 2024 - Tüprag Metal Madencilik, accessed January 3, 2026, https://www.tuprag.com.tr/doc/kisladag_su_raporu_2024.pdf
Halilağa'da son durum: Revize ÇED raporu eksik, usulsüz ve tutarsız - Yeşil Gazete, accessed January 3, 2026, https://yesilgazete.org/halilagada-son-durum-revize-ced-raporu-eksik-usulsuz-ve-tutarsiz/
Halilağa Bakır Madeni Projesi için hukuki mücadele sürüyor - www.canakkalekalem.com, accessed January 3, 2026, https://www.canakkalekalem.com/halilaga-bakir-madeni-projesi-icin-hukuki-mucadele-suruyor/129105
Gold Mining Projects in Çanakkale, Turkey, and their Potential Impacts - MiningWatch Canada, accessed January 3, 2026, https://miningwatch.ca/sites/default/files/goldminingprojectsincanakkaleandpotentialimpacts.pdf
Altınzeybek-2 Göleti Su Tutmaya Hazır | Madencilik Türkiye Dergisi Haber Portalı, accessed January 3, 2026, https://madencilikturkiye.com/altinzeybek-2-goleti-su-tutmaya-hazir/
TMMOB JEOLOJİ MÜHENDİSLERİ ODASI KİRAZLI ALTIN VE GÜMÜŞ MADENİ KAPASİTE ARTIŞI VE ZENGİNLEŞTİRME PROJESİ NİHAİ, accessed January 3, 2026, https://www.tmmob.org.tr/sites/default/files/kirazli_altin_ve_gumus_madeni_kapasite_artisi_ve_zenginlestirme_projesi_nihai_ced_raporunun_hidrojeolojik_degerlendirmesi_raporu.pdf
(TEMA Vakfı): “Çanakkale Kirazlı'da ÇED'e Aykırı Davranan İŞLETMEYİ Durdurun!”, accessed January 3, 2026, https://bi-ozet.com/2019/07/26/tema-vakfi-canakkale-kirazlida-cede-aykiri-davranan-isletmeyi-durdurun/
JEOLOJİ MO: "KAZDAĞLARI KİRAZLI'DA ALTIN İŞLETMECİLİĞİ YAPILAMAZ!" - TMMOB, accessed January 3, 2026, http://www.tmmob.org.tr/icerik/jeoloji-mo-kazdaglari-kirazlida-altin-isletmeciligi-yapilamaz
Su ve Atıksu İstatistikleri, 2022 - TÜİK - Veri Portalı, accessed January 3, 2026, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Su-ve-Atiksu-Istatistikleri-2022-49607
Hydrochemical status of an acidic mining lake in Can-Canakkale, Turkey - PubMed, accessed January 3, 2026, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23944143/
Eylem Planı_TarımOrmanBak_Marmara_Havzasi.pdf
Spatial distributions of EF for the surface sediments of Atikhisar dam - ResearchGate, accessed January 3, 2026, https://www.researchgate.net/figure/Spatial-distributions-of-EF-for-the-surface-sediments-of-Atikhisar-dam_fig3_350921661
KUZEY EGE HAVZASI - Tarım ve Orman Bakanlığı, accessed January 3, 2026, https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Belgeler/Havzalar%C4%B1m%C4%B1z%C4%B1%20Tan%C4%B1yal%C4%B1m/Kuzey%20Ege%20Havzas%C4%B1%20Tan%C4%B1t%C4%B1m.pdf
SU YÖNETİMİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ KUZEY EGE HAVZASI SU TAHSİS PLANI ve EYLEM - Tarım ve Orman Bakanlığı, accessed January 3, 2026, https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Belgeler/Sekt%C3%B6rel%20Su%20Tahsis%20planlar%C4%B1/kuzey%20ege/KEGE_N%C4%B0HA%C4%B0_Y%C3%96NET%C4%B0C%C4%B0_%C3%96ZET%C4%B0%202025.pdf
Çanakkale'de kuraklık nedeniyle su kullanımına 30 Nisan'a kadar kısıtlama getirildi, accessed January 3, 2026, https://www.aa.com.tr/tr/gundem/canakkalede-kuraklik-nedeniyle-su-kullanimina-30-nisana-kadar-kisitlama-getirildi/2835408
Comments
Post a Comment