TARIM İL MÜDÜRÜNE SORULAR, 15 Aralık 2025

 

ÇANAKKALE İL TARIM VE ORMAN MÜDÜRLÜĞÜNE

Konu: Sarıçay Havzası’ndaki Tarımsal Kaynaklı Kirlilik, Ağır Metal Riski ve Gıda Güvenliği Hakkında Bilgi Talebi ve Denetim İsteği. (15 Aralık 2025, Çanakkale Sarıçay İnisiyatifi)

İlimiz Çanakkale'nin en önemli su kaynaklarından biri olan ve Atikhisar Barajı’ndan beslenerek Çanakkale Boğazı’na dökülen Sarıçay (Çanakkale Çayı) havzasında gözlemlenen kirlilik, halk sağlığı ve çevre güvenliği açısından endişe verici boyutlara ulaşmıştır.

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) ve çeşitli bilimsel kuruluşlarca yapılan araştırmalarda, Sarıçay yatağındaki sedimentlerde (dip çamuru) Kadmiyum (Cd), Nikel (Ni) ve Kurşun (Pb) gibi ağır metallerin artışında yüksek düzeyde ekolojik risk bulunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca nehir yüzeyinde görülen ötrofikasyon (aşırı alg çoğalması), şehrin atık su arıtmasından ve tarımsal kaynaklı Azot/Fosfor girdilerinin yoğunluğunu işaret etmektedir.

Sarıçay Restorasyon projemiz dahilinde müdürlüğünüzden şu konularda yardım bekliyoruz:

1. Sarıçay havzasındaki 40 km boyunca tüm tarım ve hayvancılık yapılan arazilerin haritası

2. Çok iyi denetleme; kirletici girdilerini kontrol etmek için havza bazlı düzenli değerlendirmelerin yapılması ve bize de sonuçların bildirilmesi. (Özellikle tarım arazilerinde gübre ve pestisit kullanımına ve atık üreten kaynakların yönetimine (yönetmeliklere uygunluğuna) azami dikkat gösterilmesi mümkün mü?)

3. Temizleme yöntemleri (örneğin su bitkileriyle temizleme/phytoremediation) ortak çalışabilir miyiz?

4. Sarıçay’ın denize döküldüğü alan ve nehir yatağı boyunca yaşayan su ürünlerinde (balık vb.), insan tüketimine uygunluk açısından herhangi bir ağır metal veya toksik madde izlemesi yapılmış mıdır?

5. Sarıçay havzasındaki yüzey suları ile sulanan tarım arazilerinde yetiştirilen ürünlerde (meyve, sebze vb.), Sarıçay’daki bilinen kirlilik riski göz önüne alınarak "Ağır Metal" (Kurşun, Kadmiyum, vb.) kalıntı analizi yapılmakta mıdır? Yapılıyorsa, son analiz sonuçları gıda güvenliği sınırları içerisinde midir?

6. Havza genelinde tarımsal kaynaklı nitrat ve fosfor kirliliğini önlemek adına, nehir yatağına yakın işletmelere ve tarım arazilerine yönelik uygulanan "İyi Tarım Uygulamaları" veya "Hassas Bölge" eylem planı mevcut mudur? Yapılması için ne gereklidir?

7. Çanakkale’nin içme suyu kaynağı olan Atikhisar Barajı Mutlak ve Kısa Mesafeli Koruma Alanları içerisinde kalan tarım arazilerinde, son 1 (bir) yıl içerisinde kaç adet pestisit ve kimyasal gübre denetimi yapılmıştır? Bu denetimlerde mevzuata aykırı kullanım tespit edilmiş midir? 2. Yapılıyorsa, son analiz sonuçları gıda güvenliği sınırları içerisinde midir?

BİLİMSEL KAYNAK:

Sarıçay Havzasındaki geniş tarım arazilerinde kullanılan gübre ve tarım ilaçları; Kadmiyum, Kurşun, Çinko, Nikel ve Arsenik birikiminin temel nedenlerinden biri olarak gösterilmiştir. Ağır metallerin fazlası ekolojik risktir ve canlıların üremesine/yaşamasına engel olurlar. Bu metallerin çayda artması, tarımda kullanılan gübre ve pestisitler ile ilişkili olabilir. Akademik çalışma (Kaynak: Sarıçay Nehri Çökeltilerinin İz Metal Kaynaklı Ekolojik Risk Analizi, Ahmet Evren Erginal, Serkan Kükrer, Taylan Akarsu , International Journal of Environment and Geoinformatics dergisinde 2022'de yayınlanmıştır.)

İngilizce akademik literatürde (ScienceDirect, Springer, FAO raporları ve çeşitli çevre bilimi dergileri) google gemini pro'nun yaptığı taramaya göre de, tarımsal faaliyetlerin ağır metal kirliliğine sebep olmasının dört ana kaynağı bulunmaktadır. Temel nedenler:

1. Fosfatlı Gübreler, tarımdaki en büyük ağır metal kaynağıdır.

• Neden? Fosfatlı gübrelerin ham maddesi olan fosfat kayaları, doğal olarak Kadmiyum (Cd), Kurşun (Pb) ve Arsenik (As) içerir. Süreç: Çiftçi bitki verimini artırmak için bu gübreyi toprağa attığında, bitki fosforu alır ancak toprakta kalan Kadmiyum gibi safsızlıklar zamanla birikir.

• Kritik Bilgi: Özellikle Kadmiyum (Cd), bitkiler tarafından çok kolay emilir ve gıda zincirine en hızlı geçen metaldir.

• 2. Hayvan Gübresi, doğal olduğu düşünülen hayvan gübresi, modern hayvancılık yöntemleri nedeniyle ciddi bir metal kaynağına dönüşmüştür.

• Neden? Endüstriyel hayvancılıkta hayvanların hızlı büyümesi ve hastalıklardan korunması için yemlerine Bakır (Cu) ve Çinko (Zn) takviyeleri eklenir. Süreç: Hayvanlar bu metallerin sadece %5-15'ini metabolize eder, geri kalanı dışkıyla atılır. Bu dışkı tarlaya "doğal gübre" olarak serildiğinde, topraktaki bakır ve çinko seviyeleri toksik düzeylere çıkar.
  
  3. Pestisitler ve Fungisitler, özellikle mantar ve böcek ilaçları ağır metal içerir.

• Neden? Yıllardır kullanılan (özellikle bağcılıkta ve meyvecilikte) "Bordo Bulamacı" gibi mantar ilaçları yoğun miktarda Bakır (Cu) içerir. Geçmişte Arsenik (As), Cıva (Hg) ve Kurşun (Pb) bazlı ilaçlar çok yaygındı; bunların kalıntıları toprakta on yıllarca bozulmadan kalır (Buna "Legacy Effect" denir).

---

FAO (Gıda ve Tarım Örgütü)

1. Toprak Kirliliği Üzerine Ana Rapor (En Kapsamlı Kaynak)

Bu rapor, dünya genelindeki toprak kirliliğinin "röntgenini" çeker. Belgeselin girişinde genel tabloyu çizmek için harikadır.

• Rapor Adı: Global Assessment of Soil Pollution: Report (2021)

• Yayınlayan: FAO & UNEP

• İçerik: Tarımsal kirlilik, gübre kullanımı ve ağır metallerin toprakta nasıl biriktiğine dair en güncel veriler. "Görünmez tehlike" temasını işler.

2. Gübre ve Kadmiyum İlişkisi

Fosfatlı gübrelerin içindeki Kadmiyum (Cadmium) riskini anlatan ve yönetmelikleri belirleyen temel metinlerdir.

• Rapor Adı: The International Code of Conduct for the Sustainable Use and Management of Fertilizers (2019)

• Yayınlayan: FAO

• İçerik: Gübrelerdeki ağır metal limitleri, yanlış kullanımın zararları ve "İyi Tarım Uygulamaları" standartları.

• Ek Kaynak: Status of the World's Soil Resources (2015) - Bu raporun özellikle "Soil Pollution" bölümü fosforlu gübrelerden gelen kirliliğe odaklanır.

www.instagram.com/saricayinisiyatifi

www.saricayrestorasyon.blogspot.com