Sarıçayda Yapılan Yanlış Temizlik ve Sazlıkları Neden Korumalıyız?

Foto1. Sarıçay, Sazlıklar, Temmuz 2025

Foto2. Sarıçay, DSİ nin çalışması, Nisan 2024?

ÇOMÜ Biyoloji bölümünden Akarsu ekoloğu Prof. Şükran Yalçın Özdilek, bu şekilde kepçelerle ilkbaharda veya sonbaharda yapılan çamur temizliğinin daha çok kirliliğe ve yokoluşa sebep olduğunu söylüyor. Bu yokoluş da hepimizin sağlığını ve sıcaklığın azaltılmasını ilgilendirir. İlkbahar veya sonbaharın da yanlış zamanlama olduğunu belirtiyor. Birçok canlının üreme zamanında yapıldığı için kuş yuvaları bozulur, balık yumurtaları kırılır, çamurdaki ağır metal su yüzeyine çıkarak denize akar; denizi ve çayı zehirlerken; balık, omurgasız ve bakteri gibi birçok yaşamı ve alanlarını da yokeder.

Doğru olmayan temizleme insan sağlığıyla da doğrudan ilişkili olan biyoçeşitliliğe zarar vermiş olur. Yani iklim kriziyle mücadelede en önemli şeylerden birini ihlal etmiş olur. Her tür canlı çeşitliliği demek olan biyoçeşitliliğin korunması üreme gibi doğal döngülerin korunmasını içerir ki bu da kırılgan insanı korumaktır çünkü doğanın kendi dinamikleri bozulduğunda insanın yaşam alanları da bozulmaya başlar; hava, su, toprak kirliliği ve artan sıcaklıklardan direk insan etkilenir, etkileniyor. 

Bu anlamda Sarıçayın sağlıklı olması kentte yaşayanların sağlığıdır. Bu da kirleticilerinin önlenmesine, bakterisinden, omurgasızına, kurbağasından ağacına, otuna, kuşuna ve hatta memeli canlılarına kadar her bir canlının sağlıklı olmasına bağlıyken kurumlar ile bilim insanlarının işbirliğinin yanı sıra toplumun desteği alınmadan çayın temizlenmesi ve onarılması ne kadar başarılı olabilir?

Temizlik yapılırken sazlıkları da korumak gerekir çünkü;

Foto3. Sarıçay, Köprüaltı sazlıklar ve yüzen poşetler, Mayıs 2025

Yokedilen ve kirlilik sebebi gösterilebilen sazlıklar ve sudaki otsu bitkiler aslında büyük bir temizliği hiçbir ücret beklemeden yaparlar. 

Foto4. Sarıçay, Su mercimekleri, Temmuz 2025

Sazlıklar, geniş ve yoğun kök sistemleri sayesinde su içerisindeki kirleticileri çeşitli yollarla giderirler:

• Fiziksel Filtrasyon: Bitki gövdeleri ve kökleri, su akışını yavaşlatarak askıda katı maddelerin çökmesini sağlar ve suyu fiziksel olarak süzer.

• Biyolojik Giderim: Sazlıkların kök bölgeleri (rizosfer), nitrifikasyon ve denitrifikasyon gibi azot döngüsünde rol oynayan faydalı mikroorganizmalar için ideal bir yaşam alanı sunar. Bu bakteriler, amonyum gibi azotlu bileşikleri daha az zararlı formlara dönüştürür ve azot gazı olarak atmosfere salınmasına yardımcı olur.

• Bitkisel Emilim (Fitoakümülasyon): Bitkiler, büyümeleri için gerekli olan azotu (amonyum formunda) ve bazı ağır metalleri doğrudan kökleri aracılığıyla sudan emerek bünyelerinde biriktirirler.

Bu doğal süreçler sayesinde sazlıklar, sucul ekosistemlerin sağlığını korumada ve kirliliği azaltmada hayati bir rol oynarlar. 

(Kaynak 1.Kadlec, R. H., & Wallace, S. D. (2009). Treatment Wetlands (2nd ed.). CRC Press)

---

KENT KONSEYİ SARIÇAY 2025 RAPORUNDAN BİLGİLER

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Deniz Bilimleri öğretim üyesi Erdem Kan, özellikle son 10 yılda Sarıçay'da suyun hızla kirlendiği, zararlı atıkların (amonyak, fosfat vb.) miktarının hızla arttığının tespit edildiğini belirtmiştir. 

RES (Rüzgar Enerji Santralleri) kurulan yerlerde tepelerin ağaçsız kaldığı, ağır metaller taşıyan suların (yağış ile beraber) hızla baraja indiği belirtilmiştir. Bu durumda ileride Atikhisar Barajının suyunun içilemeyeceği belirtilmiştir.

Çanakkale Belediyesi Su ve Kanalizasyon İşleri müdürü Doruk Özdemir, öncesinde köylerin atıksularının da Sarıçay'a deşarj edildiğini belirtmiş; Işıklar, Dörtyol, Saraycık köylerinin atıksularının toplanması konusunda ilgili yazışmaların yapıldığını belirtmiştir. Bu anlamda İl Özel İdaresi'ne proje yapıldığını, İl Özel İdaresi'nin de bu çerçevede 1100 m3 'e ulaşan atıksuyu kanalizasyona bağlandığını belirtmiştir. Belediyenin kesinlikle kentin kanalizasyonunu Sarıçay'a deşarj etmediğininin altını çizmiştir. Çay üzerinde bulunan rüsubat tutucuların da ya dolu olduğu ya da işlevini tam olarak yerine getiremediğini belirten Özdemir bunun sonucunda da çay yatağının çamurlaşması durumunun ortaya çıktığına dikkat çekmiştir.

Belediyenin sürekli olarak Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Müdürlüğü tarafından denetlendiğini, özellikle atıksu tesislerinde numune ölçümlerinin yapıldığı belirtilmiştir. 

Prof. Dr. Ali Tolga Özden Çanakkale kentinin devamlı genişlemesi sonucu konutların tarım arazileri üzerinde inşa edilmesi ve ayrıca fabrika, işyeri, havaalanı gibi yerlerle, Bursa-İzmir çevre karayolunun genişlemesi ve bu yol kenarındaki tarlaların iskan sahasına dönüştürülmesi havza üzerinde baskı oluşturmaktadır.

Özden, kentin büyümesi ve özellikle Sarıçay havzası üzerinde kentleşme uygulamalarının yürütülmesi neticesinde inşaat uygulamaları ile ilgili ortaya çıkan atık malzeme ve hafriyatın çay deltasına ve çay suyuna doğru bırakılması önemli bir sorun teşkil etmektedir demiştir. Bu durum bir taraftan çay suyunun kirletilmesine neden olurken diğer taraftan çayın doğal havzası içerisinde yer alan akış genişliğini de daraltma ve dolayısıyla çayın akış merasını olumsuz etkileme durumu da tehdit olarak görülebilir.

Herhangi bir temizlikten önce: 

1. Su ve tortu testi: Ağır metal, nitrit konsantrasyonları, dağılımları ve biyoyararlanım belirlenir. 

2. Kaynak tanımlama: Kirliliğin nereden geldiği belirlenir (örneğin, endüstri, madencilik, yüzey akışı, kanalizasyon). 

3. Hidroloji çalışması: Yayılımı izlemek ve iyileştirmeyi planlamak için suyun alandan nasıl geçtiği anlaşılır.

Kaynaklar

1.Kadlec, R. H., & Wallace, S. D. (2009). Treatment Wetlands (2nd ed.). CRC Press) Bu kitap, yapay sulak alanların tasarımı, işletilmesi ve performansını kapsayan, alanındaki en kapsamlı ve temel referanslardan biridir. Sazlıklar da dahil olmak üzere sulak alan bitkilerinin (macrophyte) çeşitli kirleticilerin (azot, fosfor, askıda katı maddeler, ağır metaller vb.) giderimindeki rolünü, fiziksel, kimyasal ve biyolojik süreçleri detaylı bir şekilde açıklar. 

2. Kent Konseyi Sarıçay Genel Kurul Raporu (Toplantı: 26 Mart 2025) https://www.canakkalekentkonseyi.org/wp-content/uploads/2025/04/saricay-calisma-grubu-genel-kurul-raporu-son.pdf

Fotoğraflar

1. Sarıçaydaki sazlıklar ve sığ akan su, Burcu GK, Mayıs 2025

2. Sarıçay'da DSİ nin kepçelerle çamuru çıkarması, Kent Konseyi Sarıçay Genel Kurul Raporu, 2025

3. Sarıçaydaki Köprüaltı sazlıkları ve yüzen poşetler, Burcu GK, Mayıs 2025

4. Sarıçay'daki su mercimekleri, Burcu GK, Temmuz 2025

Teşekkürler

Ayşe Küçüksöylemez, Milli Parklar Şube Müd. Çanakkale.